Tìm hiểu bốn phái của Phật giáo Tây Tạng và những tu viện còn sống động mà bạn có thể ghé thăm, từ các trụ xứ lớn của phái Gelug ở Lhasa đến những sảnh tụng kinh ở Shigatse, cùng cách thăm viếng một cách tôn trọng.
Phật giáo Tây Tạng không phải một món trưng bày trong bảo tàng. Đó là một truyền thống sống vẫn định hình đời sống thường ngày khắp cao nguyên: trong làn khói lễ vật bách xù, trong tiếng thì thầm của người hành hương đi vòng quanh ngôi chùa, và trong tiếng tụng trầm vang lên từ sảnh hội chúng lúc bình minh. Với phần lớn du khách, các tu viện là phần đáng nhớ nhất của một hành trình đến Tây Tạng. Cẩm nang này giải thích bạn thực sự đang nhìn thấy điều gì, để chuyến thăm có ý nghĩa hơn một hàng mái vàng trong ảnh của bạn.
Bản đồ nhanh về Phật giáo Tây Tạng
Phật giáo đến Tây Tạng vào thế kỷ 7 và theo thời gian hấp thụ các yếu tố của truyền thống đạo Bön bản địa. Những gì hình thành thường được chia thành bốn phái chính. Họ cùng chung mục tiêu cốt lõi của Phật giáo, là giải thoát khỏi khổ đau vì lợi ích của muôn loài, nhưng khác nhau về dòng truyền thừa, trọng tâm và lịch sử.
| Phái | Tên gọi phổ biến | Nổi tiếng với |
|---|---|---|
| Phái Ninh Mã (Nyingma) | "Những bậc cổ xưa" | Phái lâu đời nhất, bắt nguồn từ lần truyền Phật giáo đầu tiên vào Tây Tạng vào thế kỷ 8. |
| Phái Ca Nhĩ Cư (Kagyu) | "Truyền thừa khẩu truyền" | Thực hành thiền định và việc truyền dạy giáo pháp từ thầy sang trò. |
| Phái Tát Ca (Sakya) | Đặt theo tên tu viện Sakya | Truyền thống học thuật mạnh và cách phối màu xám, đỏ, trắng đặc trưng của các ngôi chùa. |
| Phái Cách Lỗ (Gelug) | "Mũ Vàng" | Phái mới nhất và phổ biến nhất hiện nay; tranh biện kinh điển và kỷ luật tu viện. Dòng Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma gắn với phái này. |
Bạn không cần học thuộc điều này để tận hưởng chuyến thăm. Nhưng để ý một tu viện thuộc phái nào sẽ giúp giải thích nghệ thuật, y phục và bầu không khí của nó.
Các trụ xứ tu viện lớn quanh Lhasa
Ba trong số những tu viện Gelug quan trọng nhất, thường được gọi là "ba trụ xứ lớn", nằm trong và quanh Lhasa. Vào thời cực thịnh, chúng chứa hàng ngàn nhà sư và là những trung tâm học tập khổng lồ. Chúng được thành lập vào đầu thế kỷ 15 bởi Tsongkhapa, người sáng lập phái này, cùng các đệ tử của ngài.
- Ganden là tu viện Gelug đầu tiên, do chính Tsongkhapa thành lập. Tu viện nằm cao trên một sườn núi với tầm nhìn thung lũng bao quát và một vòng hành hương, hay kora, quen thuộc quanh quần thể.
- Drepung từng là một trong những tu viện lớn nhất thế giới. Đặt trên sườn đồi phía tây thành phố, các tòa nhà quét vôi trắng chồng lên nhau theo triền dốc như một thị trấn nhỏ.
- Sera nổi tiếng với những buổi tranh biện ở sân, nơi các nhà sư vỗ tay, ra dấu và thách thức nhau về các điểm trong triết học Phật giáo. Nếu lịch trình của bạn trùng với giờ tranh biện, đó là trải nghiệm không thể quên.
Ở trung tâm Lhasa, chùa Jokhang (Đại Chiêu) được xem là ngôi chùa thiêng liêng nhất Tây Tạng. Quảng trường phía trước chùa đầy người hành hương, một số người lễ lạy toàn thân (prostration) hết chiều dài cơ thể hướng về cửa chùa. Cung điện Potala, công trình biểu tượng đội trên đường chân trời của thành phố, từng là nơi an tọa của các vị Đạt Lai Lạt Ma và vẫn là hình ảnh mà phần lớn mọi người hình dung khi nghĩ về Tây Tạng.
Ganden: trụ xứ Gelug đầu tiên và vòng kora của nó
Trong ba trụ xứ lớn kể trên, Ganden vừa là nơi lâu đời nhất vừa ấn tượng nhất. Tsongkhapa thành lập tu viện năm 1409 trên đỉnh núi Wangbur, một sườn núi phía trên thung lũng Kyichu, cách Lhasa khoảng 40 km về phía đông, đi xe chừng một tiếng rưỡi. Là tu viện đầu tiên của phái mới của ngài, Ganden đặt tên cho trụ xứ cao nhất của dòng Gelug: chức danh trụ trì, Ganden Tripa, vẫn là người đứng đầu chính thức của truyền thống Gelug, nắm giữ trong một nhiệm kỳ cố định chứ không truyền qua tái sinh như các dòng Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma.
Tu viện nằm ở độ cao thực sự, trên 4.500 m dọc theo sườn núi, cao hơn Lhasa đáng kể, và khung cảnh là lý do phần lớn du khách nhớ đến nơi này. Những sảnh quét vôi trắng leo lên sườn núi theo từng tầng, và tầm nhìn mở ra toàn bộ thung lũng bên dưới. Hai vòng kora đi quanh khu vực: một vòng trong ngắn đi qua các tòa nhà của tu viện, và một vòng kora ngoài dài hơn leo qua đường sống núi phía sau quần thể, giăng đầy cờ cầu nguyện và mang lại một trong những toàn cảnh rộng nhất ở miền trung Tây Tạng. Người hành hương đi theo chiều kim đồng hồ, như mọi vòng kora khác; vòng ngoài mất nhiều thời gian hơn vòng trong khá nhiều, nên hãy hỏi hướng dẫn viên cái nào hợp với ngày của bạn.
Phần lớn du khách đến Ganden từ Lhasa trong chuyến đi nửa ngày hoặc cả ngày, thường kết hợp với Drepung hoặc Sera, hoặc đưa vào làm điểm xuất phát của chuyến trek Ganden – Samye bốn ngày được nói trong cẩm nang trekking ở Tây Tạng của chúng tôi. Vì đường lên dốc đứng ra khỏi thung lũng Lhasa và bản thân tu viện lại nằm cao hơn nữa, nên đáng để dành cho một hoặc hai ngày sau khi chuyến đi bắt đầu, khi bạn đã thích nghi độ cao phần nào; xem cẩm nang thích nghi độ cao nếu đây là phần đầu của lịch trình ngắn.
Sera: sân tranh biện của các nhà sư
Sera là trụ xứ trẻ nhất và gần nhất trong ba trụ xứ lớn, được Jamchen Chojey, một trong những đệ tử chính của Tsongkhapa, thành lập năm 1419 trên sườn thấp của núi Sera Utse, cách trung tâm Lhasa vài km về phía bắc. Truyền thống kể rằng tên của tu viện đến từ những bụi hồng dại được cho là phủ kín sườn đồi khi tu viện được xây. Vào thời cực thịnh, tu viện có hàng ngàn nhà sư trong ba học viện, và ngày nay vẫn là một tu viện giảng dạy đang hoạt động.
Trải nghiệm đặc trưng của Sera là buổi tranh biện triết học, tổ chức hầu hết các buổi chiều trong một sân có tường bao, lát sỏi, che bóng bởi những cây cổ thụ. Các nhà sư chia thành từng cặp: một người đứng lên lập luận một điểm về lô-gic Phật giáo, nhấn mạnh mỗi nước đi bằng một cái vỗ tay đầy kịch tính và một cái giậm chân, còn người kia ngồi và bảo vệ một quan điểm. Cảnh này ồn ào, đầy cử động và không giống những sảnh hội chúng tĩnh lặng ở nơi khác trong cẩm nang này; đây là một trong số ít nơi ở Tây Tạng nơi bạn thấy việc tu học tu viện diễn ra trong thời gian thực chứ không chỉ thấy kết quả hoàn chỉnh. Các buổi tranh biện tạm nghỉ quanh những lễ hội lớn và kỳ nhập thất giảng dạy, nên hãy xác nhận lịch của ngày hôm đó với hướng dẫn viên thay vì mặc định.
Vì nằm rất gần thành phố, Sera dễ kết hợp với Drepung hoặc Barkhor trong một ngày ở Lhasa, và hầu hết các lịch trình có các tu viện của Lhasa đều đưa nó vào mặc định; xem cẩm nang du lịch Lhasa của chúng tôi để biết nó thường được xếp thế nào bên cạnh Potala và Jokhang. Phép lịch sự khi chụp ảnh ở đây cũng như nơi khác: hỏi trước khi chụp một nhà sư riêng lẻ giữa lúc tranh biện, và giữ khoảng cách đủ để bạn không phải là lý do khiến ai đó mất tập trung.
Samye: tu viện đầu tiên của Tây Tạng
Ở phía nam Lhasa, bên kia sông Yarlung Tsangpo, có một tu viện có từ trước mọi địa điểm khác trong cẩm nang này: Samye. Được thành lập vào thế kỷ 8 dưới thời vua Trisong Detsen, với học giả – nhà sư Ấn Độ Shantarakshita và đạo sư Mật tông Guru Rinpoche (Liên Hoa Sinh, hay Padmasambhava) theo truyền thống được coi là những người sáng lập, Samye được xem là tu viện Phật giáo đầu tiên xây ở Tây Tạng, và là nơi các nhà sư Tây Tạng đầu tiên được thọ giới. Mọi điều khác trong lịch sử tu viện Tây Tạng đều bắt nguồn từ những gì khởi đầu ở đây.
Điều làm Samye khác biệt là cách bố trí. Quần thể được xây như một mandala ba chiều của vũ trụ Phật giáo: ngôi đền Utse trung tâm tượng trưng cho núi Tu Di (Meru), trục của vũ trụ, được vây quanh bởi các ngôi đền nhỏ hơn tượng trưng cho mặt trời, mặt trăng và các châu lục xung quanh, toàn bộ bố cục được bao bởi một bức tường ngoài hình tròn. Truyền thống kể rằng ba tầng của đền Utse mỗi tầng được xây theo một phong cách khác nhau, Tây Tạng, Trung Quốc và Ấn Độ, một bản ghi vật chất về các nền văn hóa đã định hình Phật giáo Tây Tạng thuở đầu. Samye cũng là quê hương tinh thần của phái Nyingma, "Những bậc cổ xưa", truyền thống Phật giáo lâu đời nhất của Tây Tạng.
Phần lớn du khách đến Samye từ Lhasa trong chuyến đi cả ngày hoặc một điểm dừng qua đêm, nửa ngày đi xe mỗi chiều. Đây cũng là điểm kết thúc kinh điển của chuyến trek Ganden – Samye, tuyến đi bốn ngày khởi hành từ tu viện Gelug đầu tiên của Tây Tạng và kết thúc tại đây, ở tu viện đầu tiên của bất kỳ phái nào; xem cẩm nang trekking ở Tây Tạng của chúng tôi để biết tuyến này gồm những gì. Vì nằm hơi lệch khỏi con đường Lhasa – Shigatse tiêu chuẩn, Samye phát huy tốt nhất khi được lên kế hoạch sẵn trong lịch trình của bạn.
Ngoài Lhasa: Shigatse và cao nguyên rộng lớn
Cảnh quan tu viện của Tây Tạng trải rộng ra xa thủ phủ. Ở Shigatse, thành phố thứ hai của Tây Tạng, tu viện Tashilhunpo là nơi an tọa truyền thống của Ban Thiền Lạt Ma và có pho tượng Phật Di Lặc, vị Phật tương lai, dát vàng sừng sững. Những mái vàng và các sảnh tường đỏ của tu viện là điểm nhấn của bất kỳ tuyến đường bộ nào hướng về phía tây.
Xa hơn nữa, các tu viện điểm xuyết dọc những con đường cao, nhỏ bé, phong sương và thường đã có hàng thế kỷ. Nhiều du khách gặp chúng trên đường đến trại nền Everest hoặc trên các tuyến hành hương dài về núi Kailash, nơi đức tin và cảnh quan khó tách rời.
Bạn sẽ thấy gì bên trong
Nội thất tu viện theo một logic khá nhất quán khi bạn đã biết cách đọc:
- Sảnh hội chúng (dukhang): không gian trung tâm rộng với những hàng đệm thấp, nơi các nhà sư tụ họp để tụng kinh. Những cột cao thường được quấn vải.
- Điện thờ và miếu thờ: các phòng bên chứa tượng chư Phật, bồ tát và các bậc thầy được tôn kính, thường được thắp sáng bằng đèn bơ.
- Bích họa và tranh thangka: tranh tường và tranh cuộn vẽ các vị thần, các bậc thầy trong dòng truyền thừa và cảnh giảng pháp với chi tiết dày đặc, đầy tính biểu tượng.
- Bánh xe cầu nguyện: những ống trụ khắc thần chú mà người hành hương quay theo chiều kim đồng hồ, mỗi vòng quay được hiểu là giải phóng những lời cầu nguyện bên trong.
Mùi của đèn bơ yak, ánh sáng mát và lờ mờ, và tiếng vang trầm của tụng kinh là một phần của trải nghiệm. Hãy di chuyển chậm và để mắt bạn làm quen.
Thăm viếng một cách tôn trọng
Tu viện là nơi thờ tự đang hoạt động, không phải điểm tham quan dựng lên cho du khách. Vài thói quen đơn giản giúp bạn đi được rất xa:
- Đi theo chiều kim đồng hồ quanh các miếu thờ, chùa và bánh xe cầu nguyện, theo dòng người hành hương.
- Ăn mặc kín đáo: che vai và đầu gối, bỏ mũ và kính râm khi vào các gian thờ.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người hoặc nội thất. Nhiều gian thờ cấm chụp ảnh, và một số thu phí. Hãy tôn trọng mọi lời "không".
- Không chạm vào tượng, bích họa hay pháp khí, và đừng bao giờ chĩa bàn chân thẳng vào bàn thờ hay nhà sư.
- Giữ giọng nhỏ và tắt tiếng điện thoại.
Để có chi tiết đầy đủ hơn về phép ứng xử trên cao nguyên, xem cẩm nang quy tắc ứng xử khi du lịch Tây Tạng của chúng tôi.
Lưu ý thực tế khi lên kế hoạch
Du khách nước ngoài không được đi lại tự túc ở Tây Tạng. Theo quy định, du khách quốc tế phải tham gia một tour có tổ chức do đơn vị được cấp phép thực hiện, đi cùng hướng dẫn viên đã đăng ký, và có giấy phép du lịch Tây Tạng (Tibet Travel Permit), do đơn vị tổ chức tour sắp xếp thay bạn trước khi đến. Điều này không phải tùy chọn, và nó định hình cách bạn sẽ thăm các tu viện: luôn có hướng dẫn viên đi cùng, người có thể giải thích những gì bạn đang thấy và nắm quy định riêng của từng địa điểm. Chúng tôi giải thích chi tiết giấy tờ trong cẩm nang giấy phép du lịch Tây Tạng.
Một hướng dẫn viên am hiểu thực sự là khác biệt giữa ngắm một tòa nhà đẹp và hiểu nó. Biểu tượng học, các dòng truyền thừa, ý nghĩa đằng sau thủ ấn của một pho tượng, đó là những tầng lớp mà phần lớn du khách sẽ bỏ lỡ nếu đi một mình.
Phần lớn các chuyến thăm tu viện diễn ra ở độ cao lớn. Lhasa ở khoảng 3.650 m, và nhiều địa điểm còn cao hơn. Hãy đi với nhịp độ vừa phải, nhất là những ngày đầu, và đừng vội leo những bậc thang dài ở Potala hay Ganden.
Đưa các tu viện vào chuyến đi
Chuyến thăm đầu tiên kinh điển xoay quanh các trụ xứ lớn của Lhasa và Jokhang, rồi đi đường bộ về phía Shigatse. Du khách có nhiều thời gian hơn và đã thích nghi độ cao thường đi tiếp về phía tây. Bạn có thể xem các lịch trình có cấu trúc tại trang tour Tây Tạng của chúng tôi, hoặc liên hệ với chúng tôi để xây dựng lộ trình quanh những truyền thống và vùng bạn quan tâm nhất. Dù chuyến đi có hình dạng ra sao, các tu viện đền đáp sự chú tâm thong thả nhiều hơn một danh sách kiểm tra dày đặc.
Từ trang viết đến cao nguyên
Khám phá Tây Tạng cùng người có thể giải thích cho bạn
Các chuyến đi của chúng tôi do hướng dẫn viên người Tạng bản địa có giấy phép hành nghề dẫn đoàn, những người có thể giải thích cho bạn điều bạn đang thấy, dù là trong tu viện, trên cung đường hành hương hay giữa thảo nguyên. Đây là hai chuyến đi mà hầu hết du khách chọn để bắt đầu.
Lhasa & Yamdrok (5 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Chùa Xiazhulin · Lhasa
Năm ngày xuất phát từ Lhasa: một buổi sáng thực hành nghề thủ công Tây Tạng, các nhà sư tranh biện ở Sera, cung điện Potala và chùa Jokhang, rồi một ngày vượt đèo Kamba La đến hồ Yamdrok và chùa Xiazhulin. Đây là chuyến đi Tây Tạng ngắn nhất của chúng tôi, chạy theo hình thức đoàn ghép vào các ngày cố định.
Everest & Namtso (9 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Sông băng Karola · Shigatse · Rongbuk · Trại nền Everest · Shigatse · Lhasa · Namtso · Lhasa
Chín ngày thêm Namtso vào con đường đến Everest: các nhà sư tranh biện ở Sera, Potala và Jokhang ở Lhasa; hồ Yamdrok và, xa hơn, sông băng Karola trên đường về phía tây; một đêm tại trại nền Everest; Tashilhunpo; và chuyến đi trong ngày cuối cùng đến Namtso khi bạn đã thích nghi độ cao. Đoàn ghép, khởi hành theo ngày cố định.
Hỏi đáp
Không. Du khách nước ngoài không được đi lại tự túc ở Tây Tạng. Bạn phải tham gia một tour có tổ chức do đơn vị được cấp phép thực hiện, có hướng dẫn viên đã đăng ký đi cùng, và có giấy phép du lịch Tây Tạng do đơn vị tổ chức tour sắp xếp trước khi bạn đến. Hướng dẫn viên đi cùng bạn đến từng tu viện và giúp bạn tuân thủ quy định riêng của mỗi nơi.
