Mỗi mùa xuân, người chăn nuôi Tây Tạng leo lên các đồng cỏ núi cao để tìm một báu vật kỳ lạ: loài nấm mọc ra từ một con sâu bướm. Đây là câu chuyện đằng sau yartsa gunbu, vụ thu hoạch tò mò nhất của cao nguyên.
Nó trông như một cành cây nhỏ có đuôi, và có thể đáng giá hơn cả trọng lượng vàng của nó. Khắp các đồng cỏ cao của cao nguyên Tây Tạng, một loài nấm nhỏ tên là yartsa gunbu (đông trùng hạ thảo) định hình các mùa vụ, thu nhập và cả những cộng đồng.
Nếu bạn đến vào cuối mùa xuân, bạn có thể thấy các ngôi làng vắng đi một nửa và những sườn đồi lấm tấm bóng người cúi sát mặt đất. Đây là lý do.
Yartsa gunbu thực sự là gì
Cái tên, thường được viết là “yartsa gunbu”, dịch đại ý là “cỏ mùa hè, sâu mùa đông”, nắm bắt trọn vẹn vòng đời kỳ lạ của nó. Tên khoa học của nó là Ophiocordyceps sinensis, và thực ra nó không phải một loài thực vật-sâu mà là một loại nấm ký sinh.
Nấm nhiễm vào ấu trùng của một loài ngài ma (ghost moth) sống dưới lòng đất trong đất núi cao. Theo thời gian, nó ăn con sâu từ bên trong, rồi mọc lên một thể quả mảnh, sẫm màu, nhô khỏi mặt đất vào mùa xuân. Người thu hái lấy cả hai phần: con sâu bướm đã khô như xác ướp, thân nấm vẫn còn dính. Hình dạng hai trong một kỳ lạ ấy chính là điều khiến nó được quý.
Vì sao nó đắt đến vậy
Yartsa gunbu đã được dùng từ lâu trong y học cổ truyền Tây Tạng và Trung Quốc, được quý như một loại thuốc bổ gắn với sinh lực và sức khỏe chung. Nhu cầu, đặc biệt ở Trung Quốc, đã tăng mạnh trong những thập kỷ gần đây, và giá cũng tăng theo.
Những mẫu tốt nhất, to và nguyên vẹn, có thể đạt mức giá đáng kinh ngạc tính theo cân, vì vậy đôi khi nó được gọi là “vàng mềm” hay “vàng Himalaya”. Giá chênh lệch rất lớn theo kích cỡ và chất lượng, và các con số được báo chí nêu dao động rộng, nên hãy dè dặt với bất kỳ con số đơn lẻ nào. Điều không còn nghi ngờ là nó đã trở thành một trong những mặt hàng thiên nhiên đắt giá nhất đến từ cao nguyên.
Ở đây cần giữ chừng mực: yartsa gunbu có ý nghĩa lớn về văn hóa và kinh tế, nhưng những tuyên bố y học mạnh nhất về nó chưa được xác lập chắc chắn. Hãy thưởng thức câu chuyện mà không thổi phồng khoa học.
Một lối sống theo mùa
Với nhiều hộ chăn nuôi và làm nông Tây Tạng, vụ thu hoạch là nguồn thu tiền mặt chính, và ở một số vùng có thể chiếm một phần lớn thu nhập cả năm của một gia đình. Điều đó khiến vài tuần ngắn ngủi của mùa vụ thực sự quan trọng.
Mùa thu hoạch kéo dài khoảng từ tháng 5 sang mùa hè, cao điểm thường vào cuối mùa xuân khi tuyết tan. Các gia đình rời nhà và dựng lều gần những đồng cỏ cao, có khi hàng tuần, và việc tìm kiếm trở thành một nỗ lực của cả cộng đồng:
- Người thu hái di chuyển chậm rãi trên các sườn dốc, mắt cách mặt cỏ vài phân.
- Mỗi thể quả nhỏ xíu phải được phát hiện giữa cỏ và đá.
- Nấm được nhổ nhẹ nhàng nguyên vẹn, cả con sâu, vì một mẫu bị gãy có giá thấp hơn nhiều.
- Đôi mắt tinh, sự kiên nhẫn và hiểu biết địa phương về những đồng cỏ đúng đều quan trọng.
Đó là công việc tỉ mỉ ở độ cao không khí loãng, thường trên 3.500 m, và một ngày thu hoạch tốt có thể chỉ được một nắm nhỏ vài cây.
Một sự cân bằng mong manh
Cơn sốt này có mặt tối của nó. Nhu cầu cao đã khuyến khích việc thu hái dồn dập, và nhiều người chăn nuôi cho biết nấm giờ khó tìm hơn trước. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra sự kết hợp giữa thu hái quá mức và khí hậu ấm lên là những áp lực đè lên nguồn tài nguyên này, đặt ra những câu hỏi thực sự về mức độ bền vững của quy mô thu hoạch hiện nay.
Sự giằng co ấy, giữa thu nhập sống còn hôm nay và nguồn cung mong manh trong tương lai, nay là một phần câu chuyện của yartsa gunbu, và là chủ đề của các nghiên cứu cùng mối lo ngại địa phương.
Một nền thương mại bùng nổ
Chuyện xảy ra sau vụ thu hoạch là một thế giới riêng. Nấm hái về được làm sạch, phân loại theo kích cỡ và chất lượng rồi bán đi, thường qua nhiều lớp người mua trước khi đến thị trường xa. Những mẫu to hơn, nguyên vẹn hơn có giá cao nhất, nên người thu hái xử lý chúng rất cẩn thận. Ở các vùng sản xuất, mùa vụ có thể mang đến không khí giao dịch nhộn nhịp rõ rệt, loài nấm nhỏ bé được trao tay như một mặt hàng nghiêm túc.
Vì rất nhiều giá trị đặt vào một khoảng thời gian ngắn mỗi năm, vụ thu hoạch đan vào nhịp sống rộng hơn của cao nguyên: khi nào chuyển đàn gia súc, khi nào đi lại, khi nào các gia đình đủ khả năng mua sắm lớn hơn. Rất ít sản vật thiên nhiên gắn chặt với lịch và vận mệnh của một cộng đồng như vậy.
Không chỉ là một điều tò mò
Thật dễ xếp yartsa gunbu vào mục “những sự thật kỳ lạ về Tây Tạng”, nhưng nó có ý nghĩa hơn thế. Nó nằm ở điểm gặp nhau của sinh thái, kinh tế và truyền thống: một sinh vật nhỏ bé định hình cách một số gia đình kiếm sống, cách các đồng cỏ cao được sử dụng và cách con người quan hệ với một môi trường núi cao mong manh.
Hiểu nó, thay vì chỉ ngạc nhiên về nó, cho bạn cảm nhận phong phú và trung thực hơn về cách đời sống thường nhật trên cao nguyên thực sự vận hành, bên dưới cảnh quan như bưu thiếp và những điểm ngắm nổi tiếng.
Điều này có ý nghĩa gì với du khách
Bạn khó có thể tự đi tìm yartsa gunbu, và cũng không nên thử; nó mọc ở địa hình cao hẻo lánh và gắn với sinh kế và phong tục địa phương. Nhưng hiểu về nó sẽ thêm một lớp cho những gì bạn thấy.
Nếu đi vào cuối mùa xuân, nhịp của vụ thu hoạch có thể giải thích những ngôi làng vắng lặng hay các trại núi nhộn nhịp. Ở chợ và cửa hàng, bạn có thể thấy nấm khô được bán, thường với giá đáng kinh ngạc. Và trong trò chuyện, nó mở ra một ô cửa nhìn vào việc đời sống trên cao nguyên gắn chặt đến thế nào với các mùa và với đất.
Hãy nghĩ về yartsa gunbu không phải như món quà lưu niệm để tìm kiếm mà như một sợi chỉ nối cảnh quan, sinh kế và truyền thống. Nhận ra nó là một phần của việc nhìn Tây Tạng cho rõ.
Trong chuyến đi. Không tour nào của chúng tôi được xây dựng quanh vụ thu hoạch, và những đồng cỏ nơi nó diễn ra không phải nơi để tự đi vào. Nhưng tour 9 ngày trại nền Everest & hồ Namtso băng qua vùng chăn nuôi phía bắc Lhasa vào ngày đi Namtso, nơi hướng dẫn viên của bạn có thể kể về cách các gia đình trên cao nguyên kiếm sống, kể cả yartsa gunbu.
Để trải nghiệm những đồng cỏ cao và vùng chăn nuôi nơi những câu chuyện như vậy diễn ra, hãy xem các tour Tây Tạng của chúng tôi, hoặc liên hệ để thiết kế một chuyến đi quanh mùa mà bạn quan tâm.
Từ trang viết đến cao nguyên
Khám phá Tây Tạng cùng người có thể giải thích cho bạn
Các chuyến đi của chúng tôi do hướng dẫn viên người Tạng bản địa có giấy phép hành nghề dẫn đoàn, những người có thể giải thích cho bạn điều bạn đang thấy, dù là trong tu viện, trên cung đường hành hương hay giữa thảo nguyên. Đây là hai chuyến đi mà hầu hết du khách chọn để bắt đầu.
Lhasa & Yamdrok (5 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Chùa Xiazhulin · Lhasa
Năm ngày xuất phát từ Lhasa: một buổi sáng thực hành nghề thủ công Tây Tạng, các nhà sư tranh biện ở Sera, cung điện Potala và chùa Jokhang, rồi một ngày vượt đèo Kamba La đến hồ Yamdrok và chùa Xiazhulin. Đây là chuyến đi Tây Tạng ngắn nhất của chúng tôi, chạy theo hình thức đoàn ghép vào các ngày cố định.
Everest & Namtso (9 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Sông băng Karola · Shigatse · Rongbuk · Trại nền Everest · Shigatse · Lhasa · Namtso · Lhasa
Chín ngày thêm Namtso vào con đường đến Everest: các nhà sư tranh biện ở Sera, Potala và Jokhang ở Lhasa; hồ Yamdrok và, xa hơn, sông băng Karola trên đường về phía tây; một đêm tại trại nền Everest; Tashilhunpo; và chuyến đi trong ngày cuối cùng đến Namtso khi bạn đã thích nghi độ cao. Đoàn ghép, khởi hành theo ngày cố định.
Hỏi đáp
Đó là một loại nấm ký sinh, Ophiocordyceps sinensis, nhiễm vào ấu trùng ngài ma sống dưới lòng đất trên cao nguyên Tây Tạng, ăn nó, rồi mọc lên một thể quả mảnh vào mùa xuân. Người thu hái lấy cả hai phần, con sâu bướm khô như xác ướp cùng thân nấm dính vào. Tên tiếng Tạng có nghĩa đại ý là cỏ mùa hè, sâu mùa đông.
