Lời cảm ơn trong tiếng Tạng là thuk je che (đọc gần như took-jay-chay), còn lời chào là tashi delek. Những từ và câu chào tiếng Tạng đáng học, kèm cách phát âm đơn giản.
Trả lời nhanh: “Cảm ơn” trong tiếng Tạng là thuk je che (đọc gần như took-jay-chay), nghĩa đen là “lòng từ bi lớn”. Thêm tiểu từ lịch sự la (thuk je che la) sẽ nghe trang trọng hơn. Lời chào dùng cho mọi dịp là tashi delek (tah-shee deh-lek), “vâng” là la ong và “không” là men. Khi tạm biệt, hãy nói gale phe với người ra đi và gale shu với người ở lại.
Chỉ một câu nói, thốt ra cùng nụ cười, có thể thay đổi cả không khí của một cuộc gặp gỡ ở Tây Tạng. Bạn sẽ không thể nói lưu loát sau một chuyến đi ngắn và cũng không cần như vậy, nhưng học vài lời ấm áp là một trong những điều tử tế nhất mà một du khách có thể làm.
Dưới đây là một bộ nhỏ, thiết thực để bạn bắt đầu, kèm cách phát âm gần đúng để bạn đọc thành tiếng.
Lưu ý về cách phát âm
Trước hết là một lời nhắc thẳng thắn. Tiếng Tạng là một ngôn ngữ riêng, có những âm và thanh điệu không khớp gọn với tiếng Anh, và có nhiều phương ngữ. Cách viết dưới đây là phiên âm La tinh gần đúng, chỉ nhằm giúp bạn đọc đủ gần để được hiểu và được quý, không nhằm hoàn hảo.
Hãy nói nhẹ nhàng, kèm nụ cười, và đừng lo nếu chưa đúng thanh điệu. Chính sự cố gắng mới là điều người dân địa phương đón nhận. Cũng cần biết rằng khi đến nơi, bạn sẽ gặp cả tiếng Tạng lẫn tiếng Quan Thoại, và hướng dẫn viên của bạn sẽ làm cầu nối cho mọi điều ngoài những câu cơ bản này.
Câu đầu tiên nên học
Nếu bạn không nhớ gì khác, hãy nhớ câu này:
- Tashi delek (đọc gần như: tah-shee deh-lek) — một lời chào và lời chúc ấm áp dùng cho mọi dịp. Câu này mang ý nghĩa tốt lành, phước lành và may mắn, và dùng được trong vô số tình huống: khi gặp ai đó, khi chúc họ mọi điều tốt đẹp, khi đánh dấu một dịp nào đó.
Nó hơn nhiều so với một lời “xin chào” đơn thuần. Nói “Tashi delek” là một cử chỉ thiện chí nhỏ, và hầu như luôn được đón nhận bằng niềm vui.
Những lời lịch sự hằng ngày
Vài từ lịch sự bao quát được hầu hết các cuộc trò chuyện thân thiện:
- Thuk je che (đọc gần như: took-jay-chay) — cảm ơn. Nghĩa đen là “lòng từ bi lớn”. Thêm la — thuk je che la — để lịch sự hơn một chút. Rất hữu ích và luôn được đón nhận nồng hậu.
- La — một tiểu từ tôn trọng thêm vào sau từ hoặc tên để thể hiện sự lịch sự, hơi giống một dấu hiệu bằng lời của sự kính trọng.
- Ong / la ong — vâng / lời đồng ý.
- Men — không.
Một câu “Thuk je che” đơn giản sau tách trà bơ, sau một tấm ảnh được cho phép chụp, hay sau một việc tốt nhỏ trên đường đi sẽ đi rất xa.
Chào và tạm biệt
Ngoài lời chào dùng cho mọi dịp, thêm vài câu nữa giúp một buổi gặp gỡ trọn vẹn hơn:
- Với một lời chào thân mật, bạn cũng có thể nghe những cách chào thân thiện khác giữa người dân địa phương; Tashi delek vẫn là lựa chọn an toàn và được chào đón nhất của bạn.
- Gale phe (đọc gần như: gah-lay peh) — lời tạm biệt nói với người đang ra đi, đại ý là “đi thong thả / thượng lộ bình an”.
- Gale shu (đọc gần như: gah-lay shoo) — lời tạm biệt nói với người ở lại, đại ý là “ở lại mạnh khỏe”.
Hai lời tạm biệt phản chiếu nhau gọn gàng: một dành cho người rời đi, một dành cho người ở lại. Dùng đúng câu là một chi tiết nhỏ mà người dân địa phương để ý và trân trọng.
Vài từ hữu ích trên đường
Những từ này giúp những khoảnh khắc đơn giản trôi chảy hơn, kể cả khi bạn chỉ phát âm được một nửa:
- Dik gi re — đại ý là “không sao / ổn”, tiện để trấn an.
- Kheran kusug debo yinpe — cách hỏi “bạn khỏe không?” đầy đủ và lịch sự hơn. Hơi dài; đừng lo nếu bạn chỉ nói được một câu “Tashi delek” thân thiện thay thế.
- Con số, tên địa danh và chỉ đường là những chỗ hướng dẫn viên của bạn vô cùng đáng quý, vì vậy hãy dựa vào họ thay vì học thuộc những danh sách dài.
Đừng tự nhồi nhét quá nhiều. Hai ba câu nói ấm áp còn hơn cả chục câu bị đọc sai.
Những từ bạn sẽ nghe và thấy
Dù có thể không bao giờ nói ra, một vài thuật ngữ vẫn đáng nhận biết, vì chúng xuất hiện liên tục trong đời sống và du lịch Tây Tạng:
- Kora — việc đi bộ một vòng hành hương quanh nơi thiêng, ngôi chùa hay ngọn núi, thường theo chiều kim đồng hồ. Bạn sẽ thấy người hành hương đi kora ở khắp nơi.
- Chö / chu và la — bạn sẽ nhận ra la ở cuối nhiều địa danh; và các đèo cao thường cũng được ghi trên biển báo và trong lời nói bằng la.
- Tsampa — bột lúa mạch rang, món ăn chủ lực của người Tạng mà bạn rất có thể được mời.
- Po cha — trà bơ, thức uống chủ lực ấm và mặn; nhận một tách là một cử chỉ thân thiện.
- Khata — chiếc khăn trắng nghi lễ được trao để chào đón, ban phước hay tiễn biệt. Nếu có người choàng một chiếc khăn lên cổ bạn, đó là một vinh dự tử tế; hãy đón nhận một cách trân trọng.
Biết những từ này biến những khoảnh khắc bỡ ngỡ thành quen thuộc, và cho thấy sự quan tâm thực sự của bạn với nền văn hóa xung quanh.
Khi bạn không tìm được lời
Sẽ có lúc ngôn ngữ đơn giản là hết, và điều đó hoàn toàn ổn. Một nụ cười ấm áp, bàn tay đặt lên ngực, một tràng cười chung vì phát âm sai: những điều đó có ý nghĩa ở mọi nơi. Hãy kiên nhẫn ra hiệu, nhẹ nhàng chỉ vào thực đơn hay bản đồ, và để hướng dẫn viên đứng ra lo mọi việc quan trọng. Giao tiếp trên cao nguyên cũng là chuyện thiện chí không kém chuyện từ vựng.
Phép tắc cũng quan trọng như lời nói
Cách bạn cư xử thường truyền đạt nhiều hơn từ vựng. Vài phong tục nhẹ nhàng:
- Chào người lớn tuổi và các nhà sư với sự ấm áp và tôn kính hơn.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người, và chấp nhận lời từ chối một cách nhã nhặn.
- Nhận và trao đồ vật, cũng như ra hiệu, bằng bàn tay mở thay vì chỉ trỏ.
- Ở tu viện, hãy làm theo tập quán địa phương, như đi theo chiều kim đồng hồ quanh các nơi thiêng và điện thờ.
- Một cái cúi đầu nhẹ hay cái gật đầu kính trọng đi cùng lời nói của bạn rất tự nhiên.
Ngôn ngữ chỉ là một phần. Sự ấm áp, kiên nhẫn và tôn trọng được thấu hiểu ở mọi nơi, và trên cao nguyên chúng được hiểu ngay lập tức.
Hãy giữ sự nhẹ nhàng và chân thành
Mục đích là kết nối, không phải trình diễn. Người Tạng nhìn chung hòa nhã và vui tính trước những nỗ lực nói tiếng của họ của du khách, và một câu “Tashi delek” chân thành, hơi vụng về, sẽ đem lại nhiều thiện cảm hơn sự im lặng.
Đem chúng vào thực tế. Lhasa là nơi dễ bắt đầu nhất. Trong tour 5 ngày Lhasa & hồ Yamdrok của chúng tôi, hướng dẫn viên đón bạn bằng chiếc khăn khata trắng, và vòng kora Barkhor cho bạn rất nhiều dịp nói tashi delek và thuk je che la. Tour chạy theo hình thức ghép đoàn, và lịch khởi hành sắp tới liệt kê các ngày đang mở đặt chỗ.
Hãy học một nhúm câu, dùng thoải mái, và để hướng dẫn viên lo phần còn lại. Những lời nhỏ ấy thường là điều du khách nhớ trìu mến nhất. Để dùng chúng giữa các tu viện và khu chợ trên cao nguyên, hãy xem các tour Tây Tạng của chúng tôi hoặc liên hệ với chúng tôi.
Từ trang viết đến cao nguyên
Thử nói thành tiếng
Tashi delek hay nhất khi được nói với một ai đó. Cả hai chuyến đi này đều dạo phố Barkhor ở Lhasa cùng hướng dẫn viên, vậy hãy thử nói thuk je che tại các sạp hàng và quán trà trên đường đi.
Lhasa & Yamdrok (5 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Chùa Xiazhulin · Lhasa
Năm ngày xuất phát từ Lhasa: một buổi sáng thực hành nghề thủ công Tây Tạng, các nhà sư tranh biện ở Sera, cung điện Potala và chùa Jokhang, rồi một ngày vượt đèo Kamba La đến hồ Yamdrok và chùa Xiazhulin. Đây là chuyến đi Tây Tạng ngắn nhất của chúng tôi, chạy theo hình thức đoàn ghép vào các ngày cố định.
Lhasa & Everest (7 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Sông băng Karola · Shigatse · Rongbuk · Trại nền Everest · Shigatse · Lhasa
Từ Lhasa đến chân Everest trong một tuần: hai ngày ở Lhasa để làm quen với độ cao, hồ Yamdrok và sông băng Karola trên đường về phía tây, một đêm dưới sườn bắc, và Tashilhunpo trên đường quay về. Đoàn ghép khởi hành theo ngày cố định.
Hỏi đáp
Đó là một lời chào và lời chúc ấm áp của người Tạng dùng cho mọi dịp, mang ý nghĩa tốt lành, phước lành và may mắn. Bạn có thể dùng khi gặp ai đó, khi chúc họ mọi điều tốt đẹp hoặc khi đánh dấu một dịp nào đó. Câu này có ý nghĩa hơn một lời xin chào đơn thuần, và nói ra là một cử chỉ thiện chí nhỏ mà người dân địa phương hầu như luôn vui vẻ đón nhận.
