Thangka không chỉ là một bức tranh đẹp. Những bức tranh cuộn thiêng liêng của Tây Tạng này tuân theo các quy tắc về tỷ lệ và màu khoáng đã có từ nhiều thế kỷ. Dưới đây là cách chúng được tạo ra và cách đọc chúng.
Bước vào hầu như bất kỳ tu viện Tây Tạng nào, bạn sẽ thấy chúng: những cuộn tranh rực sáng, viền lụa, lấp lánh sắc khoáng. Đó là thangka, và khi hiểu một chút về cách chúng vận hành, chúng trở thành một trong những thứ đáng chiêm ngưỡng nhất ở Tây Tạng.
Chúng không phải những tấm áp phích trang trí. Một bức thangka là một công cụ tâm linh chính xác, được làm theo những quy tắc có từ nhiều thế kỷ.
Thangka là gì
Thangka là một bức tranh Phật giáo Tây Tạng vẽ trên vải, thường là vải bông hoặc lụa, được lồng vào khung vải gấm để có thể cuốn lại mang đi hoặc mở ra treo lên. Tính di động ấy quan trọng trong một vùng đất của tu viện, hành hương và đời sống du mục.
Thangka phục vụ việc sùng kính và thiền định. Tranh vẽ các vị Phật, Bồ Tát, các vị thần hộ pháp, các bậc đại sư và những sơ đồ biểu tượng như mạn đà la. Người tu tập có thể dùng một bức làm điểm tập trung để quán tưởng, chiêm nghiệm hình tướng, thủ ấn và ý nghĩa của hình tượng. Bức tranh là chỗ nương cho tâm, chứ không chỉ là nghệ thuật treo tường.
Tỷ lệ là điều thiêng liêng
Đây là điều khiến nhiều du khách ngạc nhiên: người họa sĩ không được tự do vẽ một vị thần theo ý mình. Các hình tượng thiêng liêng phải tuân theo tỷ lệ hình tượng học (iconometric) nghiêm ngặt được nêu trong các văn bản truyền thống, một dạng hình học thiêng liêng.
- Trước khi vẽ, họa sĩ kẻ một lưới đường đo chính xác.
- Tỷ lệ thân của một vị Phật, khoảng cách giữa hai mắt, độ dài các chi đều theo những tỷ lệ quy định.
- Mỗi vị thần có những thuộc tính xác định: tư thế, thủ ấn, màu sắc và các vật cầm trên tay.
Đó là lý do các bức thangka vẽ cùng một hình tượng trông nhất quán qua nhiều thế kỷ và nhiều vùng. Các quy tắc bảo đảm bức tranh không chỉ đẹp mà còn đúng, để có thể thực hiện đúng mục đích tôn giáo. Sự sáng tạo nằm trong khuôn khổ ấy chứ không đối nghịch với nó, thể hiện qua phong cảnh, hoa văn, màu sắc và độ tinh xảo chứ không phải bằng việc phát minh lại hình tượng.
Màu sắc được tạo ra thế nào
Độ rực của một bức thangka đẹp phần lớn đến từ chất liệu. Theo truyền thống, bột màu được nghiền từ các khoáng vật tự nhiên, được quý vì độ đậm và độ bền:
- Xanh dương từ đá lapis lazuli.
- Xanh lá từ đá malachite.
- Đỏ từ chu sa và các nguồn khoáng, hữu cơ khác.
- Trắng, vàng và các sắc đất từ những loại khoáng khác.
- Vàng, dùng cho vầng hào quang, chi tiết nhỏ và chữ khắc, thường được đánh bóng đến sáng lên.
Việc chuẩn bị các loại bột màu này tự nó đã là công việc vất vả: khoáng được nghiền, rửa và tinh chế, đôi khi qua nhiều lần làm sạch để đạt độ sâu và độ tinh khiết của màu. Trộn chúng với chất kết dính hữu cơ và phủ thành từng lớp cẩn thận tạo cho tác phẩm hoàn chỉnh độ sáng đặc trưng. Một bức thangka công phu có thể mất vài tuần hoặc vài tháng để hoàn thành.
Các trường phái và phong cách
Theo thời gian, các truyền thống nghệ thuật riêng biệt hình thành. Ba trường phái thường được nhắc đến trong số các trường phái hội họa lớn của Tây Tạng:
- Menri: gắn với bậc thầy Menla Döndrub vào khoảng thế kỷ 15, nổi tiếng với bố cục cổ điển, cân bằng và các hình tượng thanh thản, có ảnh hưởng khắp vùng trung tâm Tây Tạng.
- Khyenri: do họa sĩ Khyentse Chenmo phát triển, nổi bật với bảng màu tươi sáng, chi tiết tinh tế và gương mặt giàu biểu cảm, kể cả những hình ảnh đầy uy lực của các vị thần phẫn nộ.
- Karma Gadri: phát triển rực rỡ ở miền đông Tây Tạng, khác biệt bởi phông nền thoáng, tự nhiên hơn chịu ảnh hưởng của tranh sơn thủy Trung Quốc, với nét vẽ uyển chuyển và màu sắc phong phú.
Các truyền thống này cùng chia sẻ những quy tắc thiêng liêng về tỷ lệ và hình tượng, nhưng khác nhau về không khí, cách xử lý phông nền và nét cọ. Nhận ra chúng là một cách thú vị để quan sát sâu hơn.
Một bức thangka được làm như thế nào
Nghề thủ công này diễn ra qua những giai đoạn kiên nhẫn, mỗi giai đoạn đòi hỏi kỷ luật:
- Chuẩn bị nền. Vải bông được căng trên khung và phủ lớp phủ giống thạch cao, rồi được làm nhẵn và đánh bóng để bề mặt ăn màu sạch.
- Kẻ lưới. Họa sĩ đặt các đường hướng dẫn theo tỷ lệ hình tượng học và phác các hình tượng trong những tỷ lệ đã đo ấy.
- Đặt màu. Bột màu khoáng được phủ thành từng lớp cẩn thận, đi từ những mảng lớn đến chi tiết nhỏ, có đổ bóng và vẽ viền để tạo khối.
- Thêm vàng và chi tiết. Vàng được phủ và đánh bóng, gương mặt được hoàn thiện sau cùng, và những nét vẽ tinh tế thổi sức sống vào các hình tượng.
- Lồng khung. Bức tranh hoàn chỉnh được khâu vào khung vải gấm, thường kèm một tấm phủ lụa bảo vệ bức tranh, được vén lên để lộ ra.
Với các tác phẩm thiêng liêng, việc này được xem là một hành động sùng kính không kém một việc nghệ thuật, thực hiện cẩn trọng và với ý nguyện đúng đắn.
Cách ngắm một bức thangka
Bạn không cần là học giả mới có thể đọc một bức thangka chăm chú hơn. Vài gợi ý sẽ giúp ích:
- Tìm trung tâm. Hình tượng chính thường nằm ở giữa bố cục, lớn hơn phần còn lại.
- Đọc xung quanh. Những hình nhỏ hơn, như các vị thầy, tùy tùng, hộ pháp, thường được sắp quanh trung tâm và dọc theo viền.
- Để ý thủ ấn và vật cầm. Vị trí bàn tay và những vật cầm cho biết đó là hình tượng nào và truyền đạt ý nghĩa.
- Nhìn phông nền. Phong cảnh thoáng có thể gợi một phong cách miền đông; cách sắp xếp dày đặc, trang nghiêm có thể chỉ về nơi khác.
- Bắt lấy ánh vàng. Xem ánh sáng chuyển động trên các chi tiết được đánh bóng khi bạn đổi góc nhìn.
Thangka đền đáp cho cái nhìn chậm. Càng ở lại lâu với một bức, trật tự, biểu tượng và tay nghề của nó càng hé lộ.
Sự tôn trọng và tính chân thực
Thangka là những vật thiêng còn sống động trong tôn giáo, nên hãy cư xử tôn trọng khi ở trong tu viện: tuân thủ quy định chụp ảnh, vốn thường bị hạn chế, và tránh chạm vào. Nếu bạn muốn mua một bức, chất lượng và giá cả chênh lệch rất lớn. Thangka vẽ tay thật theo phương pháp truyền thống đòi hỏi kỹ năng và thời gian lớn, và giá cũng tương ứng, trong khi tranh in hàng loạt là chuyện hoàn toàn khác. Một xưởng uy tín và một hướng dẫn viên trung thực làm nên tất cả.
Nơi xem chúng trong chuyến đi. Tu viện Sera và chùa Jokhang (Đại Chiêu), cả hai đều nằm trong tour 5 ngày Lhasa & hồ Yamdrok của chúng tôi, treo thangka khắp các điện thờ, và hướng dẫn viên của bạn có thể giúp bạn đọc chúng ngay tại chỗ. Trên đường đến Shigatse, bảo tháp Kumbum ở Gyantse, một bảo tháp nhiều tầng gồm hết điện thờ này đến điện thờ khác phủ đầy tranh, là một điểm dừng trong tour đường bộ 15 ngày từ Thành Đô đến Lhasa.
Khi nhìn bằng một chút hiểu biết, thangka thôi là màu sắc nền và trở thành một trong những ô cửa phong phú nhất nhìn vào văn hóa Tây Tạng. Để đến thăm các tu viện nơi chúng được treo, hãy khám phá các tour Tây Tạng của chúng tôi hoặc ghé trang liên hệ.
Từ trang viết đến cao nguyên
Khám phá Tây Tạng cùng người có thể giải thích cho bạn
Các chuyến đi của chúng tôi do hướng dẫn viên người Tạng bản địa có giấy phép hành nghề dẫn đoàn, những người có thể giải thích cho bạn điều bạn đang thấy, dù là trong tu viện, trên cung đường hành hương hay giữa thảo nguyên. Đây là hai chuyến đi mà hầu hết du khách chọn để bắt đầu.
Lhasa & Yamdrok (5 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Chùa Xiazhulin · Lhasa
Năm ngày xuất phát từ Lhasa: một buổi sáng thực hành nghề thủ công Tây Tạng, các nhà sư tranh biện ở Sera, cung điện Potala và chùa Jokhang, rồi một ngày vượt đèo Kamba La đến hồ Yamdrok và chùa Xiazhulin. Đây là chuyến đi Tây Tạng ngắn nhất của chúng tôi, chạy theo hình thức đoàn ghép vào các ngày cố định.
Everest & Namtso (9 ngày)
Lhasa · Hồ Yamdrok · Sông băng Karola · Shigatse · Rongbuk · Trại nền Everest · Shigatse · Lhasa · Namtso · Lhasa
Chín ngày thêm Namtso vào con đường đến Everest: các nhà sư tranh biện ở Sera, Potala và Jokhang ở Lhasa; hồ Yamdrok và, xa hơn, sông băng Karola trên đường về phía tây; một đêm tại trại nền Everest; Tashilhunpo; và chuyến đi trong ngày cuối cùng đến Namtso khi bạn đã thích nghi độ cao. Đoàn ghép, khởi hành theo ngày cố định.
Hỏi đáp
Thangka là tranh cuộn Phật giáo Tây Tạng, chủ yếu dùng cho việc sùng kính và thiền định. Tranh vẽ các vị Phật, thần, thầy hoặc mạn đà la, và người tu tập có thể dùng làm điểm tập trung để quán tưởng, chiêm nghiệm hình tướng và ý nghĩa của hình tượng. Được lồng trong khung vải, tranh có thể cuốn lại để mang đi và mở ra để trưng bày, phù hợp với đời sống tu viện và hành hương.
